Charyzmat Zakonu św. Augustyna

Dar, który jednoczy 

Żywe doświadczenie Chrystusa od wieków stanowi dla człowieka źródło przemiany i inspirację do nowego stylu życia. Gdy pada na podatny grunt wnętrza, rodzi głębokie poruszenie i pragnienie, by zachować to doświadczenie żywe – nie tylko dla siebie, lecz także dla innych. Dobro bowiem, które ma charakter osobowy, nie może być zatrzymane, ale z natury swej pragnie się udzielać. Dlatego doświadczenie spotkania z Chrystusem tak często prowadziło – i wciąż prowadzi – ludzi do tworzenia wspólnot, w których mogą je chronić, pogłębiać i przekazywać dalej. Nierzadko wspólnoty te – zaaprobowane oficjalnie przez Kościół – przeradzają się w instytuty życia konsekrowanego, wpisujące się w bogatą mozaikę charyzmatów, jakie Duch Święty wzbudza w historii dla dobra całego ludu Bożego. Podobny proces odnajdujemy także w dziejach augustianów. Historia tego Zakonu, bardziej złożona niż w przypadku wielu innych zgromadzeń, wyróżnia się własną, niepowtarzalną specyfiką. Aby w pełni zrozumieć jego charyzmat, trzeba sięgnąć zarówno do starożytności związanej z osobą św. Augustyna, jak i do średniowiecza, gdy w XIII wieku doszło do formalnego założenia Zakonu. 

Początek, który trwa 

Z doświadczenia żywego Boga obecnego w sercu Augustyna i w życiu jego przyjaciół narodziła się Reguła św. Augustyna. Nie była ona systematycznym traktatem, lecz prostym przewodnikiem życia: wspólnota dóbr, modlitwa jednego serca, zgłębianie Pisma oraz wzajemna służba pod przewodnictwem przełożonego i kapłana. Jej naturalnym dopełnieniem były liczne listy i traktaty, w których Augustyn odpowiadał na pytania uczniów, wiernych i przyjaciół, ukazując życie chrześcijańskie zakorzenione w przyjaźni i jedności serc. Wspólnoty, które prowadził, cieszyły się tak wielkim uznaniem, że Kościoły lokalne powierzały jego uczniom urząd prezbiterów, a nierzadko także biskupów. Augustyn dostrzegał w życiu wspólnotowym harmonię między kontemplacją a działaniem. Cenił głębię modlitwy, ale nie sprzeciwiał się, gdy ktoś opuszczał klasztor, aby podjąć posługę duszpasterską. Wiedział, że chrześcijanin służy Bogu tam, dokąd zostaje posłany – zarówno w ciszy klasztoru, jak i w zgiełku codziennych obowiązków. 

Choć wspólnoty odwołujące się do jego Reguły w Afryce Północnej zniknęły wskutek inwazji Wandalów, podbojów Bizancjum i najazdów muzułmańskich, duch św. Augustyna przetrwał. Jego pisma i przykład życia przeniknęły do świata łacińskie¬go, stając się źródłem inspiracji dla myślicieli, reformatorów i nowych wspólnot Kościoła. 

Duchowy przewodnik nowego zakonu 

W XII i XIII wieku, szczególnie w Toskanii, zaczęły powstawać niewielkie wspólnoty pustelników. Byli to bracia pragnący życia w prostocie, modlitwie i ascezie, bez jasno określonego odniesienia do któregoś z wielkich mistrzów duchowych. Świat wokół nich zmieniał się gwałtownie. Ludzie opuszczali wsie i gromadzili się w miastach, szukając pracy i bezpieczeństwa. Kościół stanął wobec nowych wyzwań: tradycyjne klasztory i opactwa nie wystarczały już, by sprostać potrzebom duszpasterskim nowych społeczności. Mieszczanie i ubodzy szukali własnych dróg rozumienia Ewangelii, niekiedy ocierając się o granice herezji, a dotychczasowe formy duszpasterstwa nie zawsze były w stanie na to skutecznie odpowiedzieć. 

Wezwaniu epoki wyszli naprzeciw św. Franciszek z Asyżu oraz św. Dominik, zakładając zakony, które miały nieść Ewangelię ludziom miast. Ich dzieło było wielkie, ale nie obejmowało całej przestrzeni potrzeb Kościoła. W tym samym czasie grupa pustelników, widząc konieczność działania, zwróciła się do papieża Innocentego IV, prosząc o pomoc w stworzeniu nowego zakonu, który mógłby pomóc w dziele ewangelizacji. Papież nie tylko przychylił się do tej prośby, ale dostrzegając w tym odpowiedź na własne poszukiwanie, nakazał, by nowa wspólnota oparła swoje życie na Regule i duchowości św. Augustyna, czyniąc go swoim ojcem. Tradycja przekazała również legendę: Innocenty miał we śnie ujrzeć biskupa Hippony z wielką głową i drobnym ciałem. Odczytano to jako znak, że płodna myśl Augustyna potrzebuje nowych ram, aby mogła służyć Kościołowi, a decyzję papieską uznano za początek Zakonu. 

Ustanowienie św. Augustyna ojcem nowego zgromadzenia nie było jedynie gestem formalnym. W perspektywie Kościoła oznaczało to, że żywe źródło jego nauczania i doświadczenia wspólnotowego stało się fundamentem dla kolejnych pokoleń. Augustyn, który sam widział w jedności i braterstwie drogę do Boga, stał się duchowym przewodnikiem nowego Zakonu. Papieskie wskazanie ukazało więc, że myśl Doktora Kościoła ma nie tylko wartość teologiczną, ale także moc kształtowania konkretnego stylu życia – życia oddanego Bogu i Kościołowi w braterskiej wspólnocie. 

W 1244 roku Zakon Pustelników św. Augustyna rozpoczął oficjalną działalność. W następnych latach dołączyły do niego inne wspólnoty, a w 1256 roku przyjął ostateczną formę kanoniczną. To, że Zakon od początku wyrastał z inicjatywy papieża, nadawało mu szczególny rys: mocną więź ze Stolicą Apostolską i gotowość służenia Kościołowi tam, gdzie był najbardziej potrzebny. 
 
Charyzmat i misja 

Zakon braci augustianów powstał, by głosić Ewangelię ludziom żyjącym w zmieniającej się rzeczywistości społeczno-ekonomicznej. Jego fundamentem była nauka i przykład biskupa Hippony. Zakonnicy od początku promowali braterstwo, jedność, wierność Kościołowi oraz umiłowanie Pisma Świętego i teologii. Nie była to pierwsza wspólnota zakonna oparta na Regule św. Augustyna, ale wyróżniała się nowym spojrzeniem: Re¬guła nie pozostała tylko dokumentem prawnym, lecz stała się fundamentem stylu duszpasterskiego. Tam, gdzie przybywali bracia augustianie, wierni mogli doświadczać Kościoła jako królestwa Bożego – braterskiej wspólnoty ludzi grzesznych, skupionych wokół biskupa Rzymu i odkupionych męką oraz zmartwychwstaniem Chrystusa. 

Wierność papieżowi była znakiem rozpoznawczym nowych zakonników w pierwszych wiekach działalności. Tożsamość Zakonu kształtowała się na styku kilku nurtów: tradycji pustelniczej, ruchu mendykanckiego i myśli Augustyńskiej. Pogodzenie ich wymagało czasu i kolejnych etapów: redakcji konstytucji, tworzenia klasztorów kontemplacyjnych, stowarzyszeń świeckich i podejmowania misji wśród wyznawców innych religii.

Wiek XX dzięki Soborowi Watykańskiemu II przyniósł impuls do głębszej refleksji nad charyzmatem, ukazując potrzebę powrotu do źródeł oraz otwarcia na znaki czasu. Zakon podjął studia patrystyczne i historyczne, które pozwoliły lepiej określić jego własną tożsamość. Zmiana nazwy w Konstytucjach z 1968 roku – usunięcie słowa „pustelnicy” – nie była jedynie formalnością, lecz wyrazem odkrycia, że istotą zakonu jest braterska wspólnota, zakorzeniona w tradycji Augustyńskiej i pustelniczej, a równocześnie otwarta na szeroko pojętą ewangelizację. W świetle soboru wspólnota augustiańska nie jawi się już jako sama struktura administracyjna, lecz jako rodzina. Wszyscy bracia mają tę samą godność, a dary otrzymane od Boga służą wspólnemu dobru. Augustianie cenią otium sanctum – święty odpoczynek w kontemplacji, ale łączą go ze służbą Kościołowi i światu. 

Ten wymiar nie był w pierwszych latach po soborze jedno¬znacznie obecny – początkowo koncentrowano się niemal wyłącznie na życiu wspólnotowym traktowanym jako cel sam w sobie. Takie spojrzenie okazało się jednak sprzeczne z powszechnie przyjętym rozumieniem charyzmatu zakonnego, który zawsze łączy życie wspólnotowe z misją, a także z tradycją samego Zakonu sięgającą XIII wieku. Dlatego został on uzupełniony mocniejszym podkreśleniem otwarcia na potrzeby ludzkości, ujmowanej z perspektywy chrześcijańskiej.

Dziś celem Zakonu jest wspólne szukanie i uwielbianie Boga w jedności i braterstwie, które obejmuje także siostry kontemplacyjne, zgromadzenia agregowane do Zakonu i świeckich. Bracia podejmują szeroką działalność: prowadzą szkoły i uniwersytety, głoszą misje ludowe i ad gentes, angażują się w dzieła społeczne i pracują na forum międzynarodowym. W ten sposób tradycja augustiańska wnosi w życie świata ideę tranquillitas ordinis – pokoju jako ładu wynikającego z właściwej relacji z Bogiem, bliźnim i sobą samym. Ten cel może być zrealizowany tylko wtedy, gdy Bóg rzeczywiście zajmie pierwsze miejsce. Wyraża się to w liturgii, w życiu wspólnotowym, w modlitwie i w studium, w posłudze duszpasterskiej odpowiadającej na potrzeby Kościołów lokalnych i w codziennej pracy – intelektualnej i fizycznej. Wszystkie te elementy składają się na jedno świadectwo, które Zakon pragnie dawać współczesnemu światu. 

Wewnętrzny porządek 

Charyzmat augustiański można streścić w jednym zdaniu: prze¬powiadanie królestwa Bożego oparte na ewangelicznym braterstwie. Aby jednak mógł być wiarygodnie realizowany, wspólnota sama musi żyć tym, co głosi. Wewnętrzny ład nie jest więc sprawą drugorzędną ani wyłącznie organizacyjną – stanowi fundament, dzięki któremu misja przynosi owoce. 

Podstawowym wymiarem tego ładu jest równość w godności braci, która wyraża się poprzez miłosierną sprawiedliwość. Oznacza to, że każdy zakonnik traktowany jest z takim samym szacunkiem, a to, co otrzymuje od wspólnoty, odpowiada jego realnym potrzebom w realizacji powołania chrześcijańskiego oraz jego misji w Zakonie. Reguła św. Augustyna przypomina, że jedni – choćby z przyczyn zdrowotnych – potrzebują więcej, inni mniej, i że to naturalne. Nawet w prostych sprawach, jak ubranie czy pożywienie, każdy powinien mieć to, co pozwala mu żyć godnie i pełnić swoją misję. „Szczęśliwszy jest jednak ten, kto mniej potrzebuje”, bo prostsze życie daje większą wolność i czyni człowieka bardziej otwartym na Boga i bliźniego. 

Tak rozumiana sprawiedliwość chrześcijańska sprawia, że wspólnota wzrasta. Bracia dzielą się tym, co mają, a każdy wnosi do wspólnego dobra swoje zarobki, zdolności i doświadczenie. Dzięki temu klasztor staje się nie tylko budynkiem, ale prawdziwą rodziną, która istnieje po to, by służyć Kościołowi i światu. Dlatego papieże od wieków dawali augustianom swobodę działania, by mogli iść tam, gdzie Kościół najbardziej ich potrzebuje.

Specyfika Zakonu jako wspólnoty braterstwa apostolskiego wyraża się w gotowości do podejmowania misji. Studium pomaga lepiej głosić Ewangelię współczesnej kulturze, prostota życia czyni świadectwo wiarygodnym, a bliskość z ludźmi sprawia, że braterstwo nie pozostaje teorią. Augustianie jako zakonnicy żyją oddzieleni od świata w duchu swojego powołania, ale nie są wyobcowani – trwają wśród ludzi, dzieląc ich codzienność i ukazując sposób życia oparty na Ewangelii. 

Ten wewnętrzny porządek objawia się także w sposobie podejmowania decyzji. Najważniejsze sprawy rozstrzygane są wspólnie na kapitułach, gdzie każdy ma prawo głosu. Przełożeni nie są panami, lecz pierwszymi sługami, którzy troszczą się o braci. Kierowanie staje się więc formą służby, a nie dominacji. Każdy brat pozostaje współodpowiedzialny za wspólnotę i nie może uchylać się od tego zadania. Nie można też zapominać o posłuszeństwie. Nie jest ono zniewoleniem, lecz owocem miłości i wolności. Dzięki niemu wspólnota idzie w jednym kierunku, a przełożeni nie muszą dźwigać ciężaru sami. Posłuszeństwo ma swój wzór w Chrystusie, który był wierny aż do końca – i w ten sposób uczy, że prawdziwa wolność dojrzewa w zaufaniu i jedności.

Wszystko to – równość w godności, sprawiedliwa miłość, dzielenie się darami, rozumienie wspólnoty jako rodziny, gotowość do służby, wspólne podejmowanie decyzji, przełożeni jako słudzy braci i posłuszeństwo zakorzenione w odpowiedzialności – tworzy wewnętrzną harmonię, bez której charyzmat nie może być żywy. Promocja królestwa Bożego oparta na braterstwie chrześcijańskim nie będzie wiarygodna, jeśli bracia sami nie będą żyli tym, co głoszą. Dopiero gdy codzienne życie wspólnoty staje się praktyką Ewangelii, Zakon daje prawdziwe świadectwo i skutecznie realizuje swoją misję. 

Beniamin Łukasz Kuczała OSA (ur. 1977), magister teologii i filozofii, studiował w Krakowie, Rzymie oraz Warszawie. Przełożony prowincjalny polskiej prowincji augustianów, katecheta w Liceum Ogólnokształcącym św. Rity w Krakowie.